اگر چک ضمانت را برگشت زده‌اند یا برای آن اجراییه صادر شده، آیا می‌توان جلوی وصول چک را گرفت؟
این سؤال برای بسیاری از افرادی مطرح می‌شود که چکی را بابت تضمین انجام تعهد، حسن انجام کار، قرارداد، اجاره یا معامله در اختیار شخص دیگری قرار داده‌اند و پس از مدتی با اقدام دارنده برای وصول چک مواجه شده‌اند.
در این شرایط، صرف اینکه چک «ضمانتی» باشد، به‌تنهایی به معنای بی‌اعتباری آن نیست. از طرفی دیگر، دارنده چک نیز در هر شرایطی نمی‌تواند بدون توجه به تعهدات خویش در برابر صادر کننده یا ضامن، وجه آن را وصول کند.
بنابراین برای پاسخ به این سؤال که چگونه جلوی وصول چک ضمانتی را بگیریم؟ باید علت صدور چک، مفاد قرارداد، مدارک موجود و مرحله‌ای که عملیات اجرایی در آن قرار دارد (اینکه در دادگاه و یا در اجرای اسناد رسمی در چه مرحله ای هست) بررسی شود.
چک ضمانت چیست؟
چک ضمانت، چکی است که برای تضمین اجرای یک تعهد یا انجام مفاد یک قرارداد صادر و در اختیار طرف مقابل قرار می‌گیرد.
برای مثال ممکن است:
کارفرما از کارگر یا مدیر شرکت چک ضمانت دریافت کند؛
پیمانکار بابت حسن انجام تعهدات چک ارائه کند؛
مستأجر برای تضمین تعهدات قراردادی چک بدهد؛
یکی از طرفین معامله بابت انجام تعهدات خود چک ضمانت صادر کند؛
در این وضعیت، چک معمولاً برای پرداخت یک بدهی قطعی صادر نشده، بلکه به‌عنوان تضمین انجام یک تعهد در اختیار دارنده قرار گرفته است.
آیا چک ضمانت قابل وصول است؟
ضمانتی بودن چک به این معنا نیست که چک در هیچ شرایطی قابل مطالبه یا اجرا نیست.
باید میان مسئولیت کیفری صادرکننده و مطالبه حقوقی وجه چک تفاوت قائل شد:
مطابق ماده ۱۳ قانون صدور چک، در صورتی که ثابت شود چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی صادر شده است، صادرکننده بابت صدور چک بلامحل قابل تعقیب کیفری نخواهد بود اما از منظر حقوقی موضوع متفاوت است و ممکن است حتی پس از اقدامات قضایی از سوی دارنده ی چک، صادر کننده بر مبنای قانون نحوه ی اجرای محکومیت های مالی برگ جلبش صادر شود و به حبس ایشان منتهی گردد … بنابراین، باید آثار حقوقی آن بصورت مجزا بررسی شود.
چک ضمانت را به اجرا گذاشته‌اند؛ چه کنیم؟
اگر متوجه شده‌اید دارنده، چک ضمانتی را برای وصول به اجرا گذاشته، اولین کار این است که مشخص شود از چه طریق برای وصول چک اقدام نموده است که در یکی از وضعیت های زیر خواهد بود :
چک برگشت خورده ولی هنوز اجراییه صادر نشده است.
دارنده از دادگاه درخواست صدور اجراییه کرده است.
برای چک از طریق اجرای اسناد رسمی اقدام شده است.
دعوای مطالبه وجه چک مطرح شده است.
حساب یا اموال صادرکننده توقیف شده است.
عملیات اجرایی وارد مرحله توقیف یا مزایده شده است.
هر یک از این وضعیت‌ها راهکار متفاوتی دارد که در ذیل بررسی خواهند شد :
توقف ادامه ی روند اجرایی چک ضمانت چگونه باید انجام می‌شود؟
یکی از مهم‌ترین مقررات در این زمینه ماده ۲۳ قانون صدور چک است. طبق این ماده، دارنده چک می‌تواند با ارائه گواهینامه عدم پرداخت، از دادگاه صالح درخواست صدور اجراییه کند.
با این حال، قانون در ماده ۲۳ مواردی را نیز برای عدم صدور اجراییه پیش‌بینی کرده است؛ از جمله اینکه در متن چک قید شده باشد که چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است یا وصول وجه چک منوط به تحقق شرطی شده باشد؛ اما اگر اجراییه صادر شده باشد، موضوع متفاوت است :
صرف اینکه صادرکننده ادعا کند چک بابت ضمانت بوده، به‌تنهایی موجب توقف عملیات اجرایی نمی‌شود.
مطابق قسمت پایانی ماده ۲۳ قانون صدور چک، اگر صادرکننده دعاوی مانند مشروط بودن چک، بابت تضمین بودن چک یا تحصیل چک از طریق جرایم را مطرح کند، صرف طرح دعوا مانع ادامه عملیات اجرایی نیست.
با این حال، در صورت وجود شرایط قانونی، دادگاه می‌تواند با توجه به دلایل ارائه‌شده و حسب مورد با اخذ تأمین مناسب، قرار توقف عملیات اجرایی صادر کند که این قرار باید طی دادخواست مطروحه از دادگاه صادر کننده ی اجرائیه خواسته شود.
بنابراین، اگر سؤال شما این است که:
«برای توقف اجراییه چک ضمانت چه باید کرد؟»
پاسخ به وضعیت پرونده و دلایل موجود بستگی دارد و صرف ثبت یک دادخواست، لزوماً عملیات اجرایی را متوقف نمی‌کند.
اگر روی چک نوشته نشده باشد «بابت ضمانت»، باز هم می‌توان ضمانتی بودن آن را ثابت کرد؟
بله
یکی از نکات مهم در پرونده‌های چک ضمانتی این است که نبود عبارت «بابت ضمانت» روی خود چک، لزوماً به معنای غیرضمانتی بودن آن نیست.
در صورتی که بتوان با دلایل و مدارک مناسب ثابت کرد که چک بابت تضمین یک تعهد یا قرارداد صادر شده است، این موضوع می‌تواند در رسیدگی قضایی مورد توجه قرار گیرد.
برای مثال، ممکن است قرارداد اصلی، رسید تحویل چک، مکاتبات طرفین یا سایر مدارک موجود، رابطه میان چک و تعهد اصلی را اثبات کند.
بنابراین، اگر روی چک چیزی درباره ضمانتی بودن نوشته نشده، قرارداد و سایر اسناد مرتبط امکان اثبات این مهم را مهیا می کنند.
برای اثبات ضمانتی بودن چک چه مدارکی لازم است؟
هیچ فهرست ثابتی وجود ندارد که در تمام پرونده‌ها یکسان باشد؛ اما برخی مدارک می‌توانند نقش مهمی در اثبات علت صدور چک داشته باشند.
1. قرارداد اصلی
اگر چک بابت تضمین یک قرارداد صادر شده باشد، قرارداد یکی از مهم‌ترین اسناد پرونده است.
2. رسید تحویل چک
اگر در رسید تحویل چک علت صدور آن ذکر شده باشد، این سند می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.
3. پیامک و مکاتبات
پیام‌ها و مکاتبات طرفین درباره علت صدور چک و تعهد اصلی می‌توانند در کنار سایر دلایل مورد بررسی قرار گیرند.
4. قرارداد کار یا پیمانکاری
در پرونده‌های مربوط به چک ضمانت حسن انجام کار، قرارداد و اسناد مربوط به اجرای آن اهمیت ویژه‌ای دارند.
5. اقرار یا نوشته دارنده چک
اگر دارنده در سند، قرارداد یا مکاتباتی پذیرفته باشد که چک بابت ضمانت دریافت شده، این موضوع می‌تواند در اثبات علت صدور چک مؤثر باشد.
اگر تعهد اصلی انجام شده باشد، آیا دارنده می‌تواند چک ضمانت را وصول کند؟
این موضوع باید با توجه به متن قرارداد و تعهدی که چک برای تضمین آن صادر شده بررسی شود.
فرض کنید شخصی برای تضمین انجام یک تعهد قراردادی، یک فقره چک در اختیار طرف مقابل قرار داده است و سپس تعهد خود را مطابق قرارداد انجام داده است.
اگر دارنده پس از انجام کامل تعهد، بدون وجود مبنای قراردادی یا قانونی اقدام به وصول چک کند، صادرکننده می‌تواند حسب مورد نسبت به حقوق خود اقدام کند.
در چنین پرونده‌ای باید مشخص شود:
چک دقیقاً بابت چه تعهدی صادر شده است؟
تعهد انجام شده یا خیر؟
آیا تخلفی از قرارداد صورت گرفته است؟
آیا قرارداد اجازه وصول چک را در شرایط خاصی داده است؟
آیا دارنده مکلف به استرداد چک بوده است؟
آیا برای چک اجراییه صادر شده است؟
پاسخ به این سؤالات، در انتخاب اقدام حقوقی مناسب اهمیت دارد.
آیا چک ضمانت را می‌توان به صورت کیفری پیگیری کرد؟
همانطور که در فوق نیز بدان اشاره شد ضمانتی بودن چک می‌تواند مانع تعقیب کیفری صادرکننده بابت صدور چک بلامحل شود اما این موضوع را نباید با مطالبه حقوقی وجه چک اشتباه گرفت.
به عبارت ساده:
عدم امکان تعقیب کیفری ≠ بی‌اعتباری کامل چک
به همین دلیل باید وضعیت حقوقی چک و رابطه پایه نیز بررسی شود.
اگر چک ضمانتی از طریق اجرای ثبت به اجرا گذاشته شده باشد چه کنیم؟
چک در شرایط قانونی می‌تواند از طریق اجرای ثبت نیز مورد اجرا قرار گیرد که مبنای آن ماده 186 آیین نامه اجرای مفاد اسناد رسمی است؛ لکن در خصوص چک های ضمانتی پس از تصویب ماده 23 اصلاحی قانون صدور چک، در تاریخ 1400/11/12 هیات عمومی دیوان عدالت اداری طی رای شماره 2958 صدور اجرائیه برای چک های ضمانتی را ممنوع و مغایر قانون صدور چک می داند. اما با این حال اگر برای چک ضمانتی از سوی ادارات اجرای اسناد رسمی اجراییه ثبتی صادر شده باشد، باید پرونده اجرایی و مستندات مربوط به صدور چک بررسی شود.
بنابراین قبل از هر اقدامی باید مشخص کنید که اولاً در خود چک بابت ضمانت بودن آن قید شده است یا خیر؟ ثانیاً اجراییه از دادگاه صادر شده است یا اجرای ثبت ؟
اگر در متن چک عبارت بابت ضمانت بودن قید شده و عملاً به اشتباه اجرائیه صادر شده باشد، شما باید به تناسب محل صدور اجرائیه جهت عدول از دستور صدور اجرائیه، به رئیس شعبه صادر کننده ی اجرائیه یا رئیس اداره ی مربوطه مراجعه نمایید، چرا که صدور اجرائیه نسبت به چک ضمانتی برای هیچ یک از مراجع فوق طبق قانون ممکن نیست و این موضوع به صرف درخواست باید مورد پذیرش واقع شود.
متن درخواست برای دادگاه یا اجرای اسناد رسمی صادر کننده ی اجرائیه برای چک هایی که بر روی آنها عبارت ضمانت/ جهت تضمین بودن قید شده است:
ریاست محترم دادگاه / اجرای اسناد لازم الاجرا
با سلام
احتراماً در خصوص پرونده کلاسه بایگانی … نظر به اینکه بر مبنای قسمت اخیر ماده ۲۳ اصلاحی قانون صدور چک / رای مورخ 1400/11/12 هیات عمومی دیوان عدالت اداری بشماره 2958 صدور اجرائیه برای چک های بابت تضمین ممنوع اعلام شده است، خواهشمند است در این راستا از دستور صادره ی سابق مبنی بر صدور اجرائیه عدول فرمایید.
با تشکر و تجدید احترام
حال سوال اینجاست که اگر از این دستور عدول نکردند یا اینکه بر روی چک عبارت جهت تضمین یا ضمانت قید نشده بود، چه باید کرد ؟
دادخواستی به خواسته ی ابطال اجرائیه به جهت تضمینی بودن چک به همراه خواسته ی صدور قرار توقف اجرا باید تقدیم کرد تا پس از رسیدگی و احراز این مهم (تضمینی بودن) رای مقتضی صادر گردد.
همچنین لازم به ذکر است که سوال فوق همیشه پاسخ یکسانی برای تمام پرونده‌ها ندارد و این پاسخ به بررسی موارد دیگری همچون موارد ذیل نیز نیاز دارد :
نوع اجراییه؛
مرجع صادرکننده اجراییه؛
علت صدور چک؛
مفاد قرارداد؛
وضعیت تعهد اصلی؛
دلایل اثبات ضمانتی بودن چک؛
مرحله عملیات اجرایی
بطور مثال در صورتی که تعهد تضمین‌شده انجام شده باشد یا با توجه به قرارداد، دارنده دیگر حقی برای نگهداری چک نداشته باشد، حسب مورد ممکن است موضوع استرداد لاشه چک نیز مطرح شود.
سؤال‌های متداول درباره چک ضمانت
آیا چک ضمانت قابل برگشت زدن است؟
بله. ضمانتی بودن چک به این معنا نیست که دارنده نمی‌تواند آن را به بانک ارائه و گواهینامه عدم پرداخت دریافت کند. اما ضمانتی بودن چک می‌تواند در مسئولیت کیفری صادرکننده و همچنین اختلافات حقوقی مربوط به علت صدور چک مؤثر باشد.
آیا چک ضمانت را می‌توان اجرا گذاشت؟
در شرایط قانونی، امکان اقدام برای وصول چک وجود دارد؛ اما اینکه دارنده چه مسیری را می‌تواند طی کند و صادرکننده چه دفاعی دارد، به شرایط پرونده و رابطه پایه بستگی دارد.
اگر روی چک نوشته نشده باشد «بابت ضمانت»، آیا دیگر نمی‌توان ضمانتی بودن آن را ثابت کرد؟
خیر. در صورت وجود دلایل مناسب، ضمانتی بودن چک می‌تواند از طریق اسناد و مدارک مربوط به رابطه طرفین اثبات شود.
برای توقف اجراییه چک ضمانت چه باید کرد؟
صرف طرح دعوا موجب توقف خودکار عملیات اجرایی نیست. در صورت وجود شرایط مقرر در قانون، باید امکان درخواست توقف عملیات اجرایی و دلایل قابل ارائه برای آن بررسی شود.
آیا چک ضمانت قابل شکایت کیفری است؟
اگر ضمانتی بودن چک اثبات شود، مطابق ماده ۱۳ قانون صدور چک، صادرکننده بابت صدور چک بلامحل قابل تعقیب کیفری نخواهد بود.
اگر تعهد اصلی را انجام داده باشم، آیا دارنده می‌تواند چک ضمانت را وصول کند؟
این موضوع به قرارداد، نوع تعهد، شرایط استفاده از چک ضمانت و وضعیت اجرای تعهد بستگی دارد و باید اسناد پرونده بررسی شود.
آخرین بروز رسانی در تاریخ 202610-19 میلادی برابر با 1405-07-27 شمسی
